Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, không ít trường hợp các bên thực chất xác lập giao dịch vay tiền nhưng lại ký hợp đồng mua bán nhà, đất có công chứng để bảo đảm nghĩa vụ trả nợ. Cách làm này thường được bên cho vay lựa chọn với kỳ vọng bảo đảm tối đa quyền lợi của mình, song trên thực tế lại tiềm ẩn rủi ro pháp lý cho cả hai bên. Bài viết phân tích các rủi ro đó và đề xuất những phương án thay thế phù hợp với quy định của pháp luật.

I. Tình huống thực tiễn

Tình huống thường gặp được mô phỏng như sau: ông A có nhu cầu vay tiền của ông B và dùng nhà, đất (có trường hợp là cả nhà và đất, có trường hợp chỉ là đất) để bảo đảm khoản vay. Thay vì xác lập hợp đồng vay tiền có thế chấp tài sản, đúng với ý chí đích thực của các bên, hai bên ký hợp đồng mua bán nhà, đất có công chứng. Theo hợp đồng này, ông A bán nhà, đất cho ông B, đã nhận đủ tiền và đã giao bản chính giấy tờ nhà, đất cho ông B.

Song song với đó, các bên lập một văn bản viết tay không có công chứng, ghi nhận rõ giao dịch thực chất là vay tiền có lãi suất. Nếu ông A trả đủ nợ đúng hạn, hai bên sẽ hủy hợp đồng mua bán đã công chứng và ông B sẽ trả lại giấy tờ nhà, đất cho ông A.

Như vậy, giao dịch thực chất giữa các bên là vay tiền, nhưng bên cho vay lựa chọn hình thức mua bán thay vì hợp đồng vay có thế chấp nhằm bảo đảm khả năng thu hồi khoản vay. Cần lưu ý rằng trong các trường hợp này, giá trị nhà, đất thường lớn hơn rất nhiều lần số tiền vay, và đây chính là điểm phát sinh sự bất hợp lý, bất công bằng. Trường hợp giá trị nhà, đất tương đương với số tiền vay cộng lãi thì vấn đề ít phát sinh tranh luận, bởi nghĩa vụ hoàn trả khoản vay là nghĩa vụ đương nhiên của bên vay.

II. Vai trò và khó khăn của công chứng viên

Trong nhiều trường hợp, công chứng viên không nắm được bản chất thực sự của giao dịch, bởi các bên hiếm khi chia sẻ những thỏa thuận mang tính nhạy cảm như vậy. Việc phát hiện đòi hỏi công chứng viên phải có kỹ năng khai thác thông tin tinh tế.

Khi đã biết rõ bản chất giao dịch, về nguyên tắc công chứng viên không được công chứng hợp đồng này vì hợp đồng bị vô hiệu (lý do được phân tích ở các mục dưới đây). Tuy nhiên, thực tế đôi khi công chứng viên rơi vào thế khó: dù đã tư vấn, góp ý đầy đủ nhưng các bên vẫn kiên quyết xác lập giao dịch do nhu cầu cấp thiết về tiền trong những hoàn cảnh nhất định.

III. Rủi ro đối với bên cho vay (bên nhận bảo đảm bằng việc “mua” nhà, đất)

Thoạt nhìn, nhiều người cho rằng mọi rủi ro đều thuộc về bên có nhà, đất do đã ký bán có công chứng và đã giao giấy tờ cho bên cho vay. Tuy nhiên, thực tế không hẳn như vậy.

Nếu sự việc dừng lại ở tình huống nêu trên, không phát sinh thêm giao dịch nào khác, thì rủi ro phần lớn thuộc về bên cho vay, dù họ đang giữ giấy tờ nhà, đất và hợp đồng mua bán có công chứng. Khi phát sinh tranh chấp, hợp đồng mua bán nhà, đất có công chứng có thể bị Tòa án tuyên vô hiệu do giả tạo. Chứng cứ để Tòa án xác định là văn bản viết tay của các bên, theo đó giao dịch thực chất là hợp đồng vay tiền, còn hợp đồng mua bán chỉ là giao dịch giả tạo nhằm che giấu giao dịch vay tài sản. Hệ quả là hợp đồng mua bán bị vô hiệu, còn giao dịch vay vẫn có giá trị pháp lý.

Do đó, không nên cho rằng văn bản có công chứng luôn có giá trị pháp lý cao hơn văn bản thông thường (giấy viết tay).

Khi hợp đồng mua bán bị tuyên vô hiệu, các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Bên cho vay phải trả lại giấy tờ nhà, đất cho bên vay; nếu đã đăng ký sang tên mình thì việc đăng ký bị hủy và cơ quan có thẩm quyền cấp lại giấy tờ cho bên vay, tình trạng pháp lý được khôi phục như ban đầu.

Bên vay vẫn phải trả khoản tiền đã vay, nhưng khoản vay lúc này trở thành khoản vay không có tài sản bảo đảm. Trong quá trình tố tụng, bên cho vay có thể yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để cấm chuyển dịch nhà, đất nhằm bảo đảm thi hành án. Tuy nhiên, biện pháp này không tạo ra hiệu lực đối kháng với người thứ ba về thứ tự ưu tiên thanh toán như trường hợp nhà, đất được thế chấp hợp pháp để bảo đảm khoản vay ngay từ đầu.

Ví dụ, nếu bên vay còn nghĩa vụ trả nợ đối với một chủ nợ khác (giả định là ông Z) theo bản án đã có hiệu lực, thì ông Z có quyền yêu cầu cơ quan thi hành án kê biên nhà, đất để thu hồi nợ. Khi đó, bên cho vay không có biện pháp bảo đảm hợp pháp đối với tài sản nên chỉ ở vị trí của một chủ nợ thông thường. Ngược lại, nếu các bên xác lập hợp đồng thế chấp và đăng ký biện pháp bảo đảm, thì bên nhận thế chấp có hiệu lực đối kháng với người thứ ba và được ưu tiên thanh toán trước từ giá trị tài sản bảo đảm.

Như vậy, bên cho vay chọn hình thức mua bán thay vì thế chấp với mong muốn bảo đảm chắc chắn hơn, nhưng lại khiến khoản vay trở thành khoản vay không có tài sản bảo đảm, kéo theo những rủi ro pháp lý nêu trên.

IV. Rủi ro đối với bên vay (bên có nhà, đất)

Rủi ro của bên vay phát sinh khi sau khi ký hợp đồng mua bán có công chứng, bên cho vay (bên mua) là ông B đã đăng ký sang tên nhà, đất và chuyển nhượng lại cho một người khác (ví dụ ông C).

Theo quy định của Bộ luật Dân sự hiện hành, nếu ông C không biết về nội tình giao dịch giữa ông A và ông B thì được xem là người thứ ba ngay tình và được pháp luật bảo vệ. Theo đó, giao dịch giữa ông A và ông B vẫn bị tuyên vô hiệu, nhưng giao dịch giữa ông B và ông C không bị vô hiệu mà vẫn có hiệu lực. Hệ quả là ông A mất quyền đòi lại nhà, đất từ ông C; ông A chỉ có quyền yêu cầu ông B hoàn trả giá trị nhà, đất sau khi trừ đi khoản nợ.

Ví dụ: tổng nợ gốc và lãi là 1 tỷ đồng, giá trị nhà, đất là 5 tỷ đồng, thì ông A có quyền yêu cầu ông B hoàn trả 4 tỷ đồng, nhưng không được đòi lại nhà, đất từ ông C.

Việc pháp luật bảo vệ người thứ ba ngay tình là hợp lý, bởi người mua nhà, đất căn cứ vào giấy tờ pháp lý đầy đủ, hợp pháp về hình thức để xác lập giao dịch, không thể buộc họ phải biết và gánh chịu rủi ro từ thỏa thuận kín giữa các bên trước đó.

Tuy nhiên, việc “ngay tình” phải được xác định trên thực tế. Trường hợp người mua đã biết hoặc buộc phải biết về nội tình nhưng vẫn mua thì không được xem là ngay tình và không được pháp luật bảo vệ. Việc chứng minh ngay tình hay không ngay tình có mức độ khó khác nhau tùy thuộc vào hiện trạng tài sản:

  • Nhà, đất vẫn do bên vay (ông A) chiếm hữu thực tế: việc chứng minh người mua không ngay tình tương đối thuận lợi. Khi mua nhà, đất, người mua thường đến xem thực địa; nếu ông A vẫn đang ở trên nhà, đất thì người mua tất yếu sẽ trao đổi, hỏi về việc ai đang sử dụng tài sản và vì sao, qua đó nội tình giao dịch có thể được biết đến. Biết mà vẫn mua thì không được coi là ngay tình.
  • Nhà trống, đất trống (ví dụ đất canh tác): việc chứng minh khó khăn hơn, vì thường không có người cư trú, chỉ có mặt khi có công việc. Khi đó người mua gần như được xem là ngay tình và được pháp luật bảo vệ.

Ngoài ra, cần lưu ý rằng thông thường bên cho vay chỉ chuyển nhượng cho người thứ ba sau khi đã hết thời hạn trả nợ theo thỏa thuận trong văn bản viết tay mà bên vay vẫn không trả được nợ. Trong trường hợp này, thông thường không có căn cứ để xác định yếu tố hình sự, đây là tranh chấp dân sự. Ngược lại, nếu chưa hết thời hạn thỏa thuận mà bên cho vay đã chuyển nhượng tài sản cho người thứ ba thì có dấu hiệu tội phạm hình sự đối với bên cho vay. Tuy nhiên, ngay cả trong trường hợp này, nếu người thứ ba ngay tình thì vẫn được pháp luật bảo vệ như đã phân tích.

V. Khuyến nghị

Từ các phân tích trên có thể thấy, việc vay tiền nhưng bảo đảm bằng hình thức mua bán nhà, đất giả tạo là phương án có rủi ro cho cả hai bên, không riêng bên nào. Các bên nên lựa chọn một trong hai phương án sau:

1. Hợp đồng vay có thế chấp nhà, đất

Khác với trước đây, Luật Đất đai năm 2013 và năm 2024, Luật Nhà ở năm 2014 và năm 2023 đã cho phép cá nhân được nhận thế chấp nhà, đất. Do đó, các bên nên xác lập giao dịch đúng với bản chất là hợp đồng vay có thế chấp nhà, đất, thực hiện công chứng và đăng ký giao dịch bảo đảm đúng trình tự, thủ tục. Đây là cách thức bảo vệ hiệu quả quyền lợi chính đáng của cả hai bên, thay vì áp dụng những phương thức tưởng chừng chặt chẽ nhưng thực chất lợi bất cập hại.

2. Hợp đồng mua bán tài sản có thỏa thuận chuộc lại

Phương án thứ hai là các bên ký hợp đồng mua bán tài sản có thỏa thuận chuộc lại. Phương án này hoàn toàn phù hợp với quy định của pháp luật, Bộ luật Dân sự hiện hành có quy định cụ thể về loại giao dịch này.

Theo đó, bên có nhà, đất khi cần tiền có thể bán nhà, đất nhưng được quyền chuộc lại trong một thời hạn nhất định, bên mua có nghĩa vụ đồng ý cho chuộc lại với giá đã thỏa thuận từ đầu. Ví dụ: ông A bán nhà cho ông B với giá 5 tỷ đồng, thời hạn chuộc lại là 1 năm, giá chuộc lại là 6 tỷ đồng. Khi đó:

  • Trong thời hạn 1 năm, ông A có quyền chuộc lại và ông B bắt buộc phải đồng ý.
  • Ông B chưa thể làm thủ tục sang tên trong thời hạn này do hợp đồng đã hạn chế quyền này.
  • Ông B cũng chưa thể chuyển nhượng cho người khác vì chưa sang tên, nên không phát sinh khái niệm người thứ ba ngay tình (khác với ví dụ ở Mục IV, nơi ông B đã đăng ký sang tên thành công do đó là hợp đồng mua đứt bán đoạn).
  • Hết thời hạn 1 năm mà ông A không chuộc lại thì mất quyền chuộc lại, quan hệ được xác định như một giao dịch mua bán thông thường.

——————————————–
CÔNG TY LUẬT HỢP DANH THIÊN NAM
Hồ sơ năng lực: https://drive.google.com/…/1Ud1RX5wV4ODGaGEsllBHFL…/view
Hotline: 0973.486.305
Email: [email protected]
Website: https://luatthiennam.com
YouTube: https://www.youtube.com/@thiennamlaw
TikTok: https://www.tiktok.com/@luatthiennam
Địa chỉ: Số 5, ngõ 165/2 phố Thái Hà, phường Đống Đa, thành phố Hà Nội
Chi nhánh tại TP. Hồ Chí Minh: Số 450 đường Ba tháng Hai, phường Hoà Hưng, Thành phố Hồ Chí Minh

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *